همان دوراني كه با زندگي در خانههاي حياطدار و تكواحدي خداحافظي كرديم و رشد بيرويه جمعيت و هجوم به شهرها آپارتمان نشيني را باب كرد، ساختمانسازي تبديل به حرفه پررونق و سودمندي شد كه غيرحرفهايها را هم وارد كار كرد. قانوني و غيرقانوني، باغها و خانههاي حياطدار برج شدند و مشروع و نامشروع عدهاي ثروتمند.
نامشروع از آن جهت كه برخي براي كسب اسكناسهاي بيشتر از كيفيت مصالح ساختماني هم كاستند بيآنكه توجهي به عواقب آن داشته باشند، اينچنين بود كه برخي ساختمانها با زمينلرزهاي خفيف بر سر ساكنانش فرو ريختند و عزيزاني جان دادند ولي گويا چنين وقايع دلخراشي هم نه براي آن دسته از ساختمانسازها درس عبرت شد نه براي خريداران.
همچنان ساختمانسازي غير استاندارد ادامه دارد و ما هم بيتوجه به عواقب خطرناك زندگي در چنين مكانهايي ساكن آن ميشويم.اگر از شما سوال شود ساختماني كه در آن زندگي ميكنيد استاندارد هست يا خير چه پاسخي ميدهيد؟ واقعاً چقدر در اين مورد اطلاعات داريد؟ فكر ميكنيد اگر يك روز گسل شمال تهران از خواب بيدار شود و تكاني بخورد ساختمان محل كار يا سكونت شما ميتواند در برابر آن مقاومت كند؟
واقعا همانقدر كه براي ظاهر و شيك بودن ساختماني كه ميخواهيد بخريد حساسيت به خرج ميدهيد، در مورد مسائل فني و استحكام آن هم موشكافي ميكنيد؟ اصلاً ميدانيد كه مشخصات يك ساختمان استاندارد و مقاوم چيست؟
فاجعه در كمين است
شايد به اين دلخوش كردهايد كه ساختمان محل اسكان شما مهندسي ساز است و از هر لحاظ ايمن. شايد هم اينچنين باشد اما واقعيت اين است كه بسياري از ساختمانهاي شهرمان كيفيت و استحكام كافي را ندارند و كارشناسان معتقدند صنعت ساختمانسازي كشور از كمبود كارگران ماهر، پايين بودن كيفيت برخي اقلام ساختماني همچنين ورود افراد غيرمتخصص به اين صنعت رنج ميبرد و به همين دلايل هم ساختمانهايمان خيلي استاندارد و مقاوم نيست.
اين موضوع بسياري را نگران آن كرده كه اگر زلزلهاي در تهران رخ دهد چقدر ويراني در پي خواهد داشت و تاوان ساخت و سازهاي غيراستاندارد چقدر خواهد بود؟اگرچه بسياري از كارشناسان مطلع علاقهاي ندارند كه بگويند در صورت حركت كردن گسل شمال تهران كه منطقه 2 را هم در برميگيرد ممكن است چقدر خسارت مالي و جاني عايدمان شود اما پروفسور «كومارو» ژاپني كه 2 سال پيش در پايگاه پشتيباني و مديريت بحران سعادتآباد جلسات آموزشي برگزار كرده بود تا تجربيات كشور زلزلهخيز خود را در اختيار كارشناسان پايگاههاي مديريت بحران شهر تهران قرار دهد با خندهاي معنيدار اشارهاي به ساختمانهايي كه آن زمان در محدوده شهرآرا و ستارخان فرو ريخته بود ميكرد و به خبرنگار ما ميگفت:
«با اين وضعيت ساختمانها كه زلزله نيامده فرو ميريزند، فقط ميتوانم بگويم خيلي به اين فكر نكنيد كه اگر زلزلهاي رخ دهد چطور ميتوانيد به مصدومان كمك كنيد بايد به فكر مقاوم كردن ساختمانهايتان باشيد تا از تخريب آن جلوگيري شود وگرنه با يك فاجعه بزرگ روبرو خواهيد شد.»
بهسازي ساختمانها
با توجه به اين واقعيت كه بسياري از ساختمانهاي همين منطقه مانند فرحزاد مقاومت كافي را در برابر وقايع طبيعي همچون زلزله ندارند بحث بهسازي ساختمانها بسيار موضوع مهم و ضروري به نظر ميرسد موضوعي كه نيازمند حجم وسيعي سرمايه، امكانات فني مهندسي و مصالح و سالها زمان است اما «مازيار حسيني» رئيس ستاد پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران با اعلام اينكه اين سازمان بحث بهسازي را در دستور كار قرار داده ميگويد:
«اگر بخواهيم ساختمانها را تخريب و مجددا احداث كنيم كار بسيار دشوار و پرهزينهاي خواهد بود اما با استفاده از تيمهاي مهندسي سازه و زلزله كشور و مشاور سعي كردهايم مفهومي را به نام بهسازي لرزهاي نسبي توسعه دهيم. يعني با استفاده از نسخههاي تجويزي و به دور از عمليات مهندسي پيچيده مقاومسازي بتوانيم با استفاده از مهندسان عمران و معماراني كه عضو نظام مهندسي باشند و نيروهايي مثل جوشكار و آهنگر و... در محلهها، نقشههاي تيپي توليد كنيم و به صورت رايگان در اختيار عموم قرار دهيم تا نقاط ضعف ساختمان خود را برطرف كنند و مقاومت ساختمانها را در برابر زلزلههاي متوسط بالا ببرند.»
حسيني در ادامه اشارهاي هم به ساختماني كه سال گذشته در سعادتآباد فرو ريخت ميكند و اظهار ميدارد: «براساس نظر كارشناسان دادگستري، ساختماني كه سال گذشته در سعادتآباد فرو ريخت از نظر ايستايي و كيفيت بتن همچنين كيفيت اجرا نامناسب بود و از همه مهمتر اينكه تفاوتهاي آشكاري بين نقشههاي محاسباتي و اسكلت اجرا شده وجود داشت.
بهعنوان نمونه، در يكي از موارد 6 ديوار برشي اصلي كه نقش اساسي در مقاوم بودن ساختمانها در برابر توفان و زلزله دارند در نقشه ساختمان وجود داشته، اما هيچكدام اجرا نشده بود.» رئيس سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران در توضيح شرايط نامناسب اين ساختمان، به ستونهاي سست، وجود پاكت سيمان و آجر به جاي سيمان در ستونها همچنين استفاده از 12 ميلگرد با قطر كم در داخل ستون به جاي 24 ميلگرد اشاره ميكند و ادامه ميدهد: «مجموعه چنين عواملي باعث شد كه اين ساختمان ايستايي لازم را نداشته باشد و به راحتي فرو ريزد.»
اشكالاتي ديگر
علاوه بر كيفيت مصالح و داشتن نيروي كار متخصص و ماهر براي اينكه ساختماني مقاوم داشته باشيم بايد مهندسين طراح نيز آشنايي كاملي با تئوريها و جنبههاي عملي طراحي لرزهاي داشته و علاوه بر داشتن تجربه مناسب، كار خود را با حوصله، وسواس و دقت زياد و صرف وقت مناسب انجام دهند .البته نقش مصرفكنندگان نيز در اين مورد بسيار حياتي است و مازيار حسيني رئيس ستاد پيشگيري و مديريت شهر تهران ميگويد:
«در بعضي موارد افرادي كه كار طراحي را به مهندسين سفارش ميدهند و در حقيقت كارفرما محسوب ميشوند براي صرفهجويي در هزينهها يا به دليل عجله براي صدور پروانه يا به منظور زيباتر شدن ساختمان، مهندسين طراح را براي عدم رعايت ضوابط يا انجام كار بيدقت تحت فشار ميگذارند كه اين امر ممكن است منجر به توليد نقشههاي غلط يا ناقص يا كاهش ميزان فولاد يا بتن مصرفي شود.»
به گفته مازيار حسيني يكي ديگر از مهمترين اشكالاتي كه هنگام اجراي ساختمان به وجود ميآيد تغييرات نقشهها و طراحيها به دلايل پيشبيني شده يا نشده است. مواردي نظير اضافه كردن بنا از چند متر تا يك يا چند طبقه، جابه جا كردن يا حذف يا اضافه كردن ستونها، ديوارها، تيرها، پلكانها، حياط خلوت و... اقداماتي بسيار خطرناك هستند كه عامل ضعف ساختمانها محسوب ميشوند، زيرا غالباً طراح اصلي ساختمان از آنها باخبر نبوده.
پيش از سكونت تحقيق كنيد
وقتي ميخواهيم منزلي خريداري كنيم قطعاً به چند نكته بسيار توجه داريم. اينكه ظاهري زيبا داشته باشد، بوي فاضلاب در ساختمان نپيچد.گچبري و جنس كابينتها و ديد شهر يا كوه را مدنظر قرار ميدهيم اما به ندرت توجه ميكنيم كه آيا اين منزل ايمني لازم را داراست يا خير.
واقعيت اين است كه ما به ظواهر امر بيشتر توجه ميكنيم اما رييس ستاد پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران تاكيد ميكند كه افراد قبل از خريد يا اجاره ملك بايد حتي از ساكنان محل درخصوص نحوه انجام كار ساخت و ساز آن تحقيق كنند و براي اطمينان بيشتر از يك مهندس معمار يا مهندس عمران بخواهند نظرشان را در مورد كيفيت ساختمان اعلام كند.
حسيني معتقد است كه تحقيق پيش از خريد يا اجاره كمك بسيار مهمي براي يك انتخاب صحيح ميتواند باشد و ميگويد: «اگر ساختمانها شناسنامهدار و درجهبندي شوند مردم ميتوانند ساختمانهاي مرغوب را از غير مرغوب به راحتي تفكيك كنند و اگر مردم ساختمانهاي سست و نامرغوب را خريداري نكنند، سازندگان مجبور به تجديدنظر در كار خود خواهند شد.